Bệnh đốm vằn (hay còn gọi là khô vằn) là bệnh hại phổ biến trên nhiều cây trồng nông nghiệp, đặc biệt là lúa và ngô. Bệnh chủ yếu gây hại trên thân, bẹ lá và lá, làm giảm khả năng quang hợp, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh trưởng và năng suất.
Trong điều kiện ruộng có ẩm độ cao, mật độ cây dày và thời tiết nóng ẩm, bệnh có thể phát triển nhanh và lan rộng trên diện tích lớn.
Tác nhân gây bệnh đốm vằn là nấm Rhizoctonia solani, một loại nấm đất có khả năng tồn tại lâu trong tàn dư cây trồng và lớp đất mặt.
Đặc điểm quan trọng của nấm gây bệnh:
Vì nấm tồn tại sẵn trong đất nên bệnh thường tái phát trên ruộng đã từng nhiễm bệnh nếu không xử lý tàn dư cây trồng.
Bệnh đốm vằn có phạm vi ký chủ khá rộng. Trong sản xuất nông nghiệp, các cây trồng thường bị nhiễm gồm:
Trong đó, lúa và ngô là hai cây trồng bị ảnh hưởng mạnh nhất, do điều kiện canh tác thường tạo môi trường thuận lợi cho nấm phát triển như ruộng ẩm, mật độ trồng cao và tán lá rậm.
Mặc dù xuất hiện trên hai loại cây khác nhau, bệnh đốm vằn trên lúa và ngô có nhiều điểm tương đồng về tác nhân gây bệnh, điều kiện phát sinh và cách lây lan trên đồng ruộng.
Việc hiểu rõ các điểm giống nhau giúp nông dân nhận diện sớm và chủ động phòng bệnh trong hệ thống canh tác lúa – ngô.
Trên cả lúa và ngô, bệnh đều do nấm Rhizoctonia solani gây ra.
Chu trình phát sinh bệnh thường diễn ra như sau:
Do khả năng tồn tại lâu trong đất, bệnh có thể xuất hiện liên tục nhiều vụ nếu không quản lý tốt nguồn bệnh.
Bệnh đốm vằn phát triển mạnh trong điều kiện khí hậu nóng ẩm, đặc biệt ở vùng trồng lúa và ngô nhiệt đới.
Các điều kiện thuận lợi gồm:
Ngoài ra, các ruộng bón nhiều đạm, trồng mật độ dày hoặc thoát nước kém thường có nguy cơ bùng phát bệnh cao hơn.
Trên cây lúa, bệnh đốm vằn thường xuất hiện từ giai đoạn lúa đẻ nhánh đến làm đòng. Bệnh phát sinh đầu tiên ở các bẹ lá gần mặt nước rồi lan dần lên các tầng lá phía trên.
Nếu bệnh phát triển mạnh trong thời kỳ lúa làm đòng hoặc trổ bông, cây sẽ giảm khả năng vận chuyển dinh dưỡng, làm hạt lép nhiều và giảm năng suất rõ rệt.
Triệu chứng đặc trưng của bệnh trên lúa gồm:
Ở giai đoạn nặng, bẹ lá bị khô, thân lúa yếu và dễ đổ ngã, đặc biệt khi gặp mưa gió.
Một số thời điểm cây lúa dễ bị bệnh đốm vằn gồm:
Ngoài ra, các ruộng bón đạm cao hoặc giữ nước lâu thường tạo điều kiện thuận lợi cho nấm phát triển và lây lan nhanh.
Trên cây ngô, bệnh đốm vằn thường xuất hiện từ giai đoạn cây bắt đầu phát triển thân mạnh cho đến trước khi trổ cờ. Bệnh thường xuất hiện trên lá phía dưới rồi lan dần lên các lá phía trên.
Nếu bệnh phát triển mạnh trong giai đoạn hình thành bắp, cây ngô có thể giảm khả năng quang hợp, ảnh hưởng đến quá trình tích lũy dinh dưỡng cho hạt.
Triệu chứng điển hình của bệnh trên cây ngô gồm:
Các vết bệnh có thể lan dọc theo gân lá hoặc phát triển sang thân khi độ ẩm cao.
Bệnh thường xuất hiện mạnh trong các điều kiện sau:
Trong những ruộng ngô trồng liên tục nhiều vụ, nguồn nấm trong đất có thể tích lũy và làm bệnh phát sinh sớm hơn.
Mặc dù cùng do nấm Rhizoctonia solani gây ra, bệnh đốm vằn có mức độ ảnh hưởng khác nhau trên cây lúa và cây ngô do đặc điểm sinh trưởng và cấu trúc tán lá của từng loại cây.
Trên thực tế sản xuất, bệnh thường gây thiệt hại rõ rệt hơn trên những ruộng có mật độ trồng dày, ẩm độ cao và tán lá khép kín, làm bệnh lan nhanh giữa các cây.
Đối với cây lúa, bệnh đốm vằn chủ yếu gây hại ở bẹ lá và lan lên lá phía trên.
Tác động chính của bệnh gồm:
Trong điều kiện bệnh nặng, năng suất lúa có thể giảm 10–30%, đặc biệt khi bệnh xuất hiện từ giai đoạn làm đòng đến trổ bông.
Trên cây ngô, bệnh đốm vằn chủ yếu gây hại trên lá và đôi khi lan xuống thân.
Các ảnh hưởng thường gặp gồm:
Khi bệnh phát triển mạnh trước giai đoạn hình thành bắp, năng suất ngô có thể giảm đáng kể do quá trình tích lũy tinh bột cho hạt bị hạn chế.
Việc phát hiện sớm bệnh đốm vằn giúp nông dân chủ động áp dụng các biện pháp quản lý bệnh kịp thời, hạn chế lây lan trên diện rộng.
Quan sát đồng ruộng thường xuyên trong các giai đoạn sinh trưởng quan trọng của cây là cách hiệu quả để nhận biết bệnh sớm.
Một số dấu hiệu giúp nhận biết nhanh bệnh ngoài đồng ruộng:
Trên ruộng lúa, vết bệnh thường thấy rõ trên bẹ lá gần mặt nước, trong khi trên ngô vết bệnh dễ thấy trên lá dưới của cây.
Để tránh nhầm lẫn với các bệnh lá khác trên lúa và ngô, cần chú ý một số đặc điểm đặc trưng của bệnh đốm vằn:
Trong khi đó, nhiều bệnh lá khác thường xuất hiện rải rác trên toàn bộ lá hoặc có dạng đốm nhỏ riêng lẻ.
Trong sản xuất nông nghiệp, bệnh đốm vằn có thể gây ảnh hưởng đáng kể nếu xuất hiện ở giai đoạn sinh trưởng quan trọng của cây trồng. Nhận biết sớm triệu chứng và hiểu rõ sự khác nhau giữa bệnh trên lúa và ngô sẽ giúp nông dân chủ động theo dõi và quản lý bệnh hiệu quả hơn.
Có. Bệnh trên cả lúa và ngô đều do nấm Rhizoctonia solani gây ra và có khả năng tồn tại lâu trong đất hoặc tàn dư cây trồng.
Bệnh thường phát sinh mạnh trong điều kiện nóng ẩm, đặc biệt từ giai đoạn cây phát triển thân lá mạnh đến trước khi thu hoạch.
Triệu chứng thường xuất hiện đầu tiên trên bẹ lá gần gốc lúa, sau đó lan dần lên các lá phía trên khi điều kiện thuận lợi.
Trên cây ngô, bệnh thường xuất hiện trên các lá dưới với các vết loang màu xám nâu, có dạng vằn đặc trưng và lan dần lên lá phía trên.
Có. Khi bệnh phát triển mạnh trong giai đoạn quan trọng của cây trồng, diện tích lá quang hợp giảm và có thể làm giảm đáng kể năng suất.
